WSTĘP: ILUZJA ABSOLUTNEJ PEWNOŚCI
„Wiem, że nic nie wiem”. Ten słynny, przypisywany Sokratesowi paradoks, choć powtarzany dziś do znudzenia, kryje w sobie najtrudniejszą lekcję, jaką musi odrobić każdy badacz. Niestety, zbyt często o niej zapominamy. Żyjemy w epoce, która obsesyjnie domaga się żelaznych faktów i kategorycznych odpowiedzi, przez co wykształciliśmy w sobie zgubną potrzebę życia w permanentnej iluzji pewności. Dlatego największym błędem badacza nie jest brak wiedzy, lecz pycha płynąca z przekonania, że fragmenty, które przetrwały próbę czasu, stanowią pełny obraz rzeczywistości. Wydaje nam się, że wiemy – a w rzeczywistości wiemy jedynie to, co wydaje nam się, że wiemy. Nawet w naukach ścisłych i przyrodniczych, operujących twardymi danymi, nasza wiedza ulega ciągłej aktualizacji.
Paradygmaty przesuwają się pod ciężarem nowych odkryć, a to, co dziś uznajemy za żelazny pewnik, w przyszłości może okazać się zaledwie cieniem prawdziwego obrazu świata. Jeżeli więc w świecie biologii czy fizyki pewność bywa tak ulotna, to na czym opiera się prawda w naukach historycznych?
KONSTRUKT Z CUDZYCH MYŚLI, CZYLI OPINIA O OPINII
Wkraczając w przeszłość, nie badamy samej rzeczywistości, lecz jedynie jej przetworzone echa. Nasza wiedza historyczna to w przeważającej mierze konstrukt – opinia, która została wyrobiona na bazie opinii kogoś innego na temat zachowanego źródła. Samo źródło natomiast – zwłaszcza jeśli jest to tekst pisany – rzadko bywa obiektywnym zapisem faktów, stanowiąc często narzędzie politycznej lub moralnej propagandy swoich czasów. Źródła te są przecież nierozerwalnie związane z epoką, w której powstały; zrodziły się w konkretnych realiach historycznych i mentalnych, do których my – ludzie XXI wieku – mamy jedynie ograniczony dostęp. Wiele dawnych konceptów, kodów kulturowych i symboli uległo bezpowrotnemu zatarciu. Ich pierwotne znaczenie bywa dziś całkowicie niemożliwe do odczytania, przez co nasza współczesna interpretacja niemal zawsze bywa narażona na błąd anachronizmu – próbę oceny minionych wieków przez pryzmat naszych dzisiejszych wartości.
W tym kontekście nawet z pozoru nienaruszalne ramy, jakimi są daty, nie mogą być zawsze uznawane za bezwzględny dogmat. Zmiany systemów kalendarzowych, błędy kopistów czy celowe manipulacje w kronikach sprawiają, że często możemy jedynie z większym lub mniejszym prawdopodobieństwem stwierdzić, iż dane wydarzenie miało miejsce w konkretnym punkcie na osi czasu. Historia rzadko daje nam luksus absolutnej pewności; jest raczej nieustannym balansowaniem na granicy prawdopodobieństwa.
ILUZJA OBIEKTYWIZMU, CZYLI SIECI ZARZUCONE W MROK
W klasycznej już refleksji nad warsztatem badacza, klasycy historiografii tacy jak Marc Bloch czy Edward Hallett Carr bezlitośnie obnażyli iluzję naszego obiektywizmu. Bloch w swojej Pochwale historii słusznie zauważył, że dokumenty i źródła same z siebie milczą – zaczynają do nas przemawiać dopiero wtedy, gdy historyk zada im odpowiednie pytanie. To badacz swoimi wątpliwościami wyrywa je z letargu. Z kolei Carr, w słynnych wykładach Historia to…, posłużył się genialną metaforą: porównał fakty historyczne do ryb pływających w bezkresnym, ciemnym oceanie przeszłości. To, co ostatecznie wyląduje na stole, zależy wyłącznie od tego, w jakiej części oceanu badacz zdecyduje się zarzucić sieć i jakiego sprzętu użyje. Zatem to my, stawiając konkretne pytania i wybierając własną, zawsze subiektywną perspektywę, z góry kształtujemy kształt odpowiedzi, jaką wydobędziemy z mroków czasu.
ANATOMIA MITU: PRZYPADEK ZAKŁADNIKÓW GŁOGOWSKICH
Doskonałym przykładem tego, jak subiektywne interpretacje kształtują naszą „prawdę”, jest mechanizm przechodzenia historii w narodowy mit. W analizie wydarzeń z obrony Głogowa w 1109 roku widać to zjawisko z niezwykłą ostrością.
Anonim zwany Gallem, opisując oblężenie, wspomina o zakładnikach, używając w tekście łacińskich sformułowań oznaczających synów znaczniejszych mieszczan. Z jego relacji wyłania się obraz brutalnej, ale w gruncie rzeczy typowej dla ówczesnych realiów wojny, w której Henryk V łamie dane słowo o bezpiecznym powrocie jeńców do domostw. Jednak tworzący dekady później Mistrz Wincenty Kadłubek radykalnie zmienia tę narrację, wprowadzając słowo parvulus – oznaczające wprost małe dziecko. Ten jeden semantyczny zabieg całkowicie modyfikuje odbiór całej sytuacji.
Czy służył on wyłącznie wzmocnieniu przekazu moralizatorskiego, uczącemu, że w imię odwiecznej wolności ojczyzny i wyższych wartości warto poświęcić nawet życie niewinnej, małoletniej istoty? Jest to wysoce prawdopodobne, ale czy pewne? Równie dobrze historia o oblężeniu, przekazywana z pokolenia na pokolenie, mogła ulec zatarciu w tradycji ustnej, płynnie zmieniając dorastających zakładników w bezbronne dzieci, a Kadłubek pisał taką wersję, wierząc, że taki właśnie był prawdziwy przebieg wydarzeń.
Niezależnie jednak od pierwotnych intencji – czy był to celowy zabieg ideologiczny, czy jedynie efekt zniekształconej pamięci pokoleń – mechanizm pozostaje ten sam. Tak oto opinia jednego autora, nadpisana na relacji drugiego, stworzyła fundament pod potężny narodowy mit, który funkcjonuje w przestrzeni publicznej i społecznej świadomości do dziś.
AKCEPTACJA CISZY I SCHYLENIE CZOŁA PRZED FAKTAMI
Wobec tak plastycznej materii, zadaniem historyka nie jest zuchwałe ogłaszanie odkrycia „obiektywnej prawdy”. Prawdziwa praca badacza to cierpliwa podróż przez gęsty labirynt opinii, teorii i narracji. Wchodzimy w ten gąszcz po to, by najpierw te opinie rzetelnie i krytycznie przedstawić, zważyć je ze sobą, a dopiero potem – ewentualnie – zaproponować własną interpretację.
Taka postawa wymaga od badacza odrzucenia własnego ego. Pokora to przede wszystkim uznanie ciszy źródeł: świadomość, że historia często milczy dokładnie tam, gdzie najbardziej pragnęlibyśmy jasnej odpowiedzi. Ta cisza nie powinna budzić frustracji. Prawdziwy badacz na Ścieżce Czasu godzi się z tym, co zastaje. Akceptuje to, czego nie może zmienić, i nie próbuje na siłę wypełniać białych plam własnymi, współczesnymi domysłami. Wymaga to nierzadko schylenia czoła przed faktami, nawet wtedy – a może zwłaszcza wtedy – gdy bezlitośnie psują one piękną, heroiczną narrację, do której zdążyliśmy się przywiązać.
CIĘŻAR ODPOWIEDZIALNOŚCI WĘDROWCA
Porzucenie bezpiecznej przystani własnych wyobrażeń i ułudnych mitów ma jednak swoją cenę. Każdy uczony jest w gruncie rzeczy wygnańcem. Nasza misja poznawcza rzadko kończy się w zaciszu archiwów i sterylnych bibliotek. To ciągła wędrówka po fizycznym świecie, która uświadamia nam nasze miejsce w stale powiększającym się wszechświecie. Ten, kto wędruje, szybko uczy się pokory. Wędrowiec wie bowiem, że na końcu każdej historycznej analizy nie stoją suche daty i pożółkłe pergaminy. Stoją tam ludzie.
Ciężar odpowiedzialności historyka polega na tym, że przemierzając dzisiejszy świat, opisujemy żywe niegdyś jednostki – ich dramaty, rozdarcia i krew. Oni, podobnie jak my dzisiaj, zasługują na bezwzględny szacunek. A najwyższą formą tego szacunku jest powstrzymanie się od wkładania w ich usta słów, których nigdy nie wypowiedzieli, i czynów, których nigdy nie popełnili, tylko po to, by zaspokoić naszą własną, złudną potrzebę absolutnej pewności.
Już w przyszłym tygodniu na blogu pojawi się nowy artykuł. Tym razem zainaugurujemy sekcję SACRUM (Ścieżka Ducha).
Trzymajcie się, gdziekolwiek jesteście, i do zobaczenia na szlaku!
